• DOCUMENTA(13) / 100 DAGEN WERELDKUNST

    De 5 jaarlijkse ‘wereldtentoonstelling’ van de hedendaagse kunst Documenta(13), die tot 16 september geopend is in de Duitse stad Kassel, is een van de beste van de laatste edities. De tentoonstelling, verspreidt over gebouwen en openbare pleinen heeft een inhoudelijk sterk concept dat focust op de kunst(geschiedenis) en haar sociaal politieke rol in de hedendaagse maatschappij. Natuurlijk zijn niet alle werken even sterk, maar dat was bij de vorige edities ook steeds het geval. Het is normaal dat elke bezoeker, met een dergelijk groot aanbod kunst voor ogen, de neiging heeft de werken van de 180 deelnemende kunstenaars tegen elkaar af te wegen en zodoende automatisch voor en tegen creëert. Dit heeft helemaal niets te maken met een sterkte-zwakte analyse van de totaliteit. Van platte commercie door de kunstmarkt is weinig te merken. Opvallend is ook dat sommige kunstenaars met slechts 1 of 2 werken vertegenwoordigd zijn wat de positie van de kunstenaar fragiel maakt binnen het globaal aanbod. De rol van de kunstenaar in een geglobaliseerde wereld is nu eenmaal het onderwerp van het debat op deze Documenta en curator Carolyn Christov Bakargiev schuwt de controverse niet. Zij vraagt aan de bezoekers een inspanning om deze tentoonstelling te begrijpen en zich hiervoor te bedienen van een “gids” (catalogus). Een onmisbaar noodzakelijk instrument om de context van de tentoonstelling te zien. Daarnaast is er een tweede volumineus en degelijk uitgegeven (HATJE CANTZ) boekwerk “Das Buch der Bücher”, een naslagwerk waard.

    Friedericianum.jpg

    De Documenta is voor het eerst sinds lang een mondiale tentoonstelling. Toen Arnold Bode (1900-1977), van wie de schilderijen door het Naziregime bij de Entartete Kunst werden gezet, in 1955 zijn eerste Documenta samenstelde was deze ook mondiaal gericht met deelname van kunstenaars uit een dozijn landen die werden geacht het lokale niveau te overstijgen door “internationale kunst” voort te brengen. Voor deze tentoonstelling heeft de curator eerst een blauwdruk – analyse - gemaakt van het hedendaagse wereldforum en is dan gaan kijken hoe kunstenaars hiermede omgaan. Om het mondiale karakter van haar concept te onderstrepen heeft ze ook Documenta nederzettingen opgericht in Kaboel (Afghanistan), Cairo (Egypte) en Banff (Canada). Een andere, niet ver van Kassel gelegen ruimte, is het concentratiekamp Breitenau. Het gebouw, een voormalig Benedictijnenklooster, werd in 1874 ingenomen als gevangenis en deed ook dienst als concentratiekamp (1933/1945). Alle deelnemers aan Documenta brachten, op vraag van de curator, een bezoek aan dit kamp in de betekenis van de voormalige “ideologische en institutionele machtsbasis” van het Naziregime. Een van de kunstenaars, Judith Hoph (DUI1969), heeft zowel in het kamp als in het Fridericianum te Kassel een installatie gemaakt (glassculptuur) die refereert naar de mensonwaardige ervaringen, dit in het licht van een tijdperk met hoog technologische ontwikkelingen waarin de geschiedenis snel wordt vergeten. De Documenta brengt deze ontwikkelingen en hoe kunstenaars er gebruik van maken sterk in beeld met op de achtergrond burgeroorlogen en een kapitalistisch systeem dat aanleiding geeft tot onderdrukking. Ze beelden van de kunstenaars contrasteren al naargelang men zich bediend van de schilderkunst of mixed media. Llyn Foulkes (USA1934) brengt op een ‘eerder’ klassieke wijze een oorlogssituatie in beeld brengt waarbij een soldaat aan het front via zijn monitor uitzicht krijgt op een Apocalyps landschap. 14 dagen na de opening van Documenta verliet Foulkes Kassel met een van zijn 3 werken, een installatie die hij had gebruikt voor een performance, omdat hij er geen afscheid van kon nemen! Geweld in de wereld is een van de rode draden in het concept en Bakargiev schrikt er dan ook niet voor terug om werk van Salvator Dali (SPA1904), dat verwijst naar de Spaanse burgeroorlog, mee op te nemen in de slecetie.

     

    In de Documenta-Halle is een indrukwekkende installatie van Thomas Bayrle (DUI1937) te zien. Een deel bestaat uit 7 doormidden gezaagde auto- en vliegtuigmotoren waarvan de cilinders nog in werking zijn. Onder de motoren zijn luidsprekers geplaatst waaruit op de achtergrond stemmen weerklinken van vermoedelijk arbeiders in de fabrieken. Hier gaat het niet om de verfijnde computertechniek maar om kracht. Dit laatste wordt ook nog uitgebeeld in een reusachtige (8 x 13,4 meter) collage tekening uit 1984 van een vliegtuig samengesteld uit duizenden kleine tekeningen van hetzelfde vliegtuig, een grafische techniek die Bayrle eigen is. Misschien qua vorm een beetje gedateerd, maar tussen de hedendaagse technologie in de kunstwereld is de motorische kracht die  Bayrle’s werk uitstraalt wel een confronterend element. Overigens was hij reeds in 1964 en 1977 aanwezig op de Documenta.

     

    In dezelfde Halle is een installatie ‘In Search of Vanished Blood’ van de Indische Nalini Malani (1946) een van de topwerken. In het midden van een in het donker gehulde zaal hangen 5 doorzichtige ronddraaiende cilinders die verwijzen naar Boeddhistische ‘prayer wheels’. Ze zijn aan de buitenkant beschilderd en worden belicht door schijnwerpers die de figuren op de wanden projecteren. De schaduwen verwijzen naar oud Indische gebruiken in de tempels. Daarnaast worden er video’s geprojecteerd waarin Malani op provocatieve wijze afstand neemt van maatschappelijke waarden in de Indiaanse samenleving. Ze versterkt haar positie met ondermeer uitspraken van de Pakistaanse rebellendichter Faiz Ahmed Faiz, Rainer Maria Rilke en passages uit hedendaagse toneelbewerkingen van Hamlet. Malani verliet de klassieke schilderkunst toen in 1992 fundamentalisten de 16de eeuwse Babri moskee vernielden. Met haar mixed media installaties wil ze meer tot de verbeelding spreken als sociaal activiste.

    DSC_0405.JPG

    Geoffrey Farmer (CAN1967) installeerde in de Neue Galerie een sculptuur, ‘Leaves of Grass’, bestaande uit duizenden foto’s geknipt uit het weekblad Life, jaargangen 1935-1985. Hij verknipte de foto’s zoals kinderen het zouden doen door rond de figuren te snijden en plakte ze zoals een collage aan rieten stengels, flapperend loshangend en deels geplooid in de lengterichting. De constructie is wel 10 meter lang en aan weerzijden beplakt en geplaatst op een tafel zodat je de details op ooghoogte dicht kan benaderen. Vanuit de lengte bekeken is het een schitterend kleurrijk pallet, zijdelings wordt men geconfronteerd met de ontelbaar vele foto’s die herinneringen oproepen. Life was voor miljoenen Amerikanen het zicht op de wereld. Farmer, die ook vaak werkt met performance en video, verwerkt hier op een eerder klassieke wijze de verbeelding van een tijdsgeest en haar geschiedenis gevat in gedrukte media. Maar de sculptuur is zo monumentaal dat men er niet kan aan voorbijgaan zonder de details van de geschiedenis te lezen.

     

    Susan Hiller’s (USA1940) installatie is gebaseerd op “Die gedanken sind frei” een oud Duits (protest)liedje dat  ook vandaag nog dienst doet als er binnen jeugdbewegingen rond het kampvuur wordt gezongen. In de ruimte die ze ter beschikking heeft hangen de hoezen van 100 speelplaten, 1 voor elke dag Documenta, afkomstig uit verschillende landen en die affiniteit hebben met ‘Die gedanken sind frei”. Er staat een juke box waarin de bezoekers een keuze kunnen maken uit eigentijdse songs zoals “Power to the people” (John Lennon) en “Get up stand up” van Bob Marley en vele andere. Ze wil daarmede aantonen dat kunst een permanente oproep formuleert tegen waarden die de maatschappij onderdrukken.

     

    Sanja Ivekovic (KRO1949) is er voor de tweede opeenvolgende keer bij in Kassel. Uit de archieven van het concentratiekamp Breitenau haalde zij enkele foto’s die ze als poster in de straten van de stad heeft laten verspreiden ter herinnering aan het Nazi verleden van de Duitsers. Ze wil haar werk ook zien als een aanklacht tegen het neoliberaal discours en kapitalistisch systeem dat vandaag in Europa aanleiding geeft tot uitbuiting en onderdrukking. In de Neue Galerie hangt verder nog een sprekende foto uit de plaatselijke krant van 1933 waarop een Nazi officier is te zien die een ezel bewaakt op een plein in Kassel. De ezel staat in een vierkante omheining van prikkeldraad omgeven door de plaatselijke bevolking. Of hoe verbeelding de mensheid kan misleiden.

     

    Voor een van de merkwaardigste werken zorgt Theaster Gates (USA1973). Deze kunstenaar, gevormd door een verleden als kraker, activist, aanstoker van burgerinitiatieven in Chicago, heeft het Hugenoten huis in de Friederichstrasse ingepalmd. Het grote voormalige hotel, dat al jaren leegstaat en in verval is, heeft hij met vrijwilligers uit zijn thuisstad Chicago en Kassel volledig herbouwd. Hij recupereerde hiervoor materialen uit de afbraak van woningen in beide steden. Het huis is ingericht met kamers voor verblijf, gezamenlijke eet en leefplaatsen, ontspanningsruimte, ateliers en kunstprojecten. De kunstwerken aan de muren zijn uit dezelfde recuperatiematerialen ontstaan. Het huis ademt de sfeer van een krakerbezetting maar kan ook worden ervaren als anarchistisch samenlevingsmodel waarbij de bezetters alternatieve architectuur en cultuur als uitgangspunt hebben gekozen. Een van de ruimten die men kan betreden is pikzwart. Men hoort stemmen van bewoners maar ziet niemand, ook als men tegen zijn metgezel spreekt is er het gevoel dat elke vorm van status wordt weggegomd. Vraag is of het project van Theaster Gates navolging krijgt in Kassel na de Documenta? Dit is in elk geval zijn verwachting.

     

    Op enkele meters afstand, in de Obere Karlstrasse, heeft Francis Alÿs (BE1959) zijn werk geïnstalleerd in de vroegere bakkerij op de hoek. Er hangen een reeks kleine schilderijtjes. Ze moeten in relatie worden gezien tot de film REEL-UNREEL (2011) die hij met medewerking van enkele anderen draaide in Afghanistan en wordt vertoond in het filmprogramma van Documenta. In deze film volgt Alÿs het spel van op straat spelende kinderen tegen de achtergrond van een jarenlange oorlog. Niets is veranderd, zo blijkt. De vraag is hoe ver de realiteit van Kaboel tot ons doordringt en of ons geen verkeerd beeld is opgedrongen door de westerse media.

     

    DSC_0413.JPG

     

    De revoluties in de Arabische wereld inspireert veel kunstenaars. In de Untere Karlsstrasse is een schitterende installatie te zien van Walid Raad (LIB1967). Raad maakte een imaginaire inventaris op van de Libanese burgeroorlog. Hij doet daarvoor beroep op maquettes, literatuur, strategieën, videofilms en stukken muur die hij als relikwieën - als het ware- heeft overgeplaatst van Libanon naar Kassel. Het materiaal maakte deel uit van het omvangrijk archief van de ‘The Atlas Groep’ die door Raad als een fictieve organisatie is opgericht. Binnen deze wereld ensceneert hij de figuur van de Libanese historicus Dr. Fadl Fakhouri die zich tussen 1975 en 1991 bediende van twee 8 mm camera’s, één om het einde van de opstand(en) in Libanon te filmen, de andere om dokterskabinetten te filmen. De installatie, zeer conceptueel opgebouwd en met een mix van media, laat een overtuigende indruk na.

     

    Sommige van de kunstenaars hebben hun werk opgesteld in de warenhuizen van C&A en het Kaufhof maar men krijgt niet de indruk in een toestand te verkeren van ‘city marketing’. Dit heeft te maken met de sterkte van de projecten van Cevdet Erek (Istanboel1974), geluidsinstallatie op het dakterras van C&A en Renate Lucas (BRAZ1971) in de kelder van het Kaufhaus. Deze laatste voerde er de grondvesten uit van een Egyptische piramide. Ze inspireerde zich hiervoor op een idee is van de land art kunstenaar Walter De Maria die tijdens zijn deelname aan de Documenta in 1977 voorstelde om een deel van de stad, 1 vierkante kilometer, met daarin uiteraard het Friedericianum, te overkappen met een piramide zodat Bode’s idee bewaard zou blijven voor de toekomst. Documenta(13) is het levend bewijs.  

     

    Roger D’Hondt